Foto Alina Zienowicz / Wikimedia Commons

Schandalen bij vzw’s stad Brussel versterken roep om burgercontrole en inspraak

auteur: 

Bruno Bauwens

auteur: 

Dirk De Block

De schandalen die in Brussel naar boven komen in tal van stads-vzw’s en autonome structuren zijn geen toeval. Ze worden in sommige gevallen gerund als privébedrijven, met bijhorende consultancylonen of zitpenningen “conform met wat in de privé geldt”. Zo krijgt de privésector de sleutels van de stad in handen. Tijd om die sleutels terug in handen te nemen. 

De Brusselse vzw GIAL, die de informatica van de stad beheert en in het nieuws kwam omdat de bestuursleden er duizend euro en meer per dag factureerden aan de vzw, is geen uitzondering. De vzw-ziekte is ook geen ziekte van de PS alleen, maar past in een liberale visie op de stad. Met dit netwerk aan vzw’s belandt het PS-MR-stadsbestuur van Brussel op het kruispunt van privé en publiek. In sommige gevallen leidt dit tot vzw’s of autonome structuren die als privébedrijven worden gerund, zoals GIAL, de Woonregie of de Brusselse Keukens. Met bijhorende consultancylonen of zitpenningen “conform met wat in de privé geldt”. Voor sommige sleutel-vzw’s en autonome structuren gaat het verder. Via constructies als Brussels Expo, Brussels Major Events, en het publiek-private consortium NEO geeft Brussel ook de stadsontwikkeling - deels - uit handen.

Het NEO-consortium beheert het vastgoedproject aan de Heizel. Een miljardenproject. Maar wie er bij NEO aan de touwtjes trekt is al lang niet meer duidelijk. De belangen van betonboeren en de commerce wegen duidelijk zwaarder dan de behoeften van de mensen in Brussel. Het terrein waarop de nieuwbouw wordt aangelegd, werd door de stad van de hand gedaan voor 1 euro (jawel één), terwijl de winst van het project op 1 miljard wordt geschat. Er zal vooral ingezet worden op dure appartementen, onbetaalbaar voor de 40.000 gezinnen die in Brussel op een wachtlijst voor een sociale woning staan.

De bedrijfscultuur in dit soort constructies is er een van dikbetaalde directeurs, van winstmarges, van ons-kent-ons. De wereld van big business is dikwijls heel dichtbij. Ook bij NEO werden consultancy-opdrachten van 27.000 euro per maand toegekend. Geen enkel kopstuk van PS, Open Vld, MR of sp.a stelde zich daar vragen bij. Van PS tot MR is er een eenheid over het “medebewind” van de stad door publiek en privé.

In naam van medebewind krijgt de privé de sleutels van de stad

Philippe Close (PS) is trots op het NEO-project: “We moeten de stad samen maken. Ik heb er geen moeite mee om naast een patroon te zitten, als ieder zijn rol speelt. Het symbool van mijn politiek handelen, dat is NEO.”1

Betonboeren die in Brussel actief zijn, hebben er alle belang om hun gebouwen duur te verkopen en hebben lak aan de noden van de Brusselse inwoners. Maximale winst, dat is waar het bij hem om gaat. Maar de Stad Brussel moet de noden van de bevolking eerst plaatsen. Als je de stad weggeeft aan het privékapitaal, kun je geen beleid meer voeren ten voordele van de bevolking.
Hoe kan het dan wél? Stadsontwikkeling en –bestuur moet ten dienste staan van iedereen, en niet van de grote ondernemers. Dan zijn al die zitpenningen niet meer nodig. Bovendien kan een openbare dienst de missies van al die stads-vzw’s integreren in de openbare dienst. Indien een openbare dienst de opdrachten van de stads-vzw’s overneemt, kan bovendien tot meer dan één miljoen aan zitpenningen bespaard worden.

We moeten opnieuw authentiek links denken en de sleutels van de stad terug in handen nemen.

Als het gaat over ziekenhuizen, over de bouw van woningen (sociale en andere), over belangrijke (sport) infrastructuur ... moeten we opnieuw de ambitie hebben die in handen te leggen van bestuurders die het volk dienen. Dan hoeven audits van privé-vzw’s niet langer. Ziekenhuizen zijn een belangrijke openbare dienst waarop de oppositie controle moet kunnen uitoefenen en waar ook vakbonden en gebruikers hun inbreng kunnen hebben. Het bestuur van zo’n openbare dienst moet toegankelijk en open zijn, zodat we weten welke budgetten waaraan besteed worden en zodat de dienst niet te veel in de sfeer van big business terechtkomt waar alles draait om geld en niet om zorg. Vandaag hebben het beleid en de burger daar te weinig controle op.

De noden van de mensen in de grote steden zijn talrijk. In Brussel staan al te veel mensen op een wachtlijst voor een sociale woning, te veel jongeren vinden geen school en nog meer jongeren leven onder de armoedegrens. De toekomst van onze stad is te belangrijk om over te laten aan vzw’s. Alleen een volwaardige en moderne stadsdienst 2.0 kan het algemeen belang van de stad en haar bewoners correct verdedigen.

Transformeer de stads-vzw’s tot volwaardige stadsdiensten 2.0

De PVDA is van mening dat de stad-vzw’s volwaardige en moderne stadsdiensten moeten worden. We hebben uiteraard niets tegen private vzw’s die burgers oprichten die een jeugdhuis willen opstarten en die daarvoor subsidies willen krijgen. Hier gaat het over de 200 vzw’s die de Stad Brussel zelf heeft opgericht voor opdrachten die normaal door de eigen administratie of door het OCMW worden uitgevoerd. Soms koos men voor andere juridische constructies, maar de redenen waarom ze geen stadsdienst mochten blijven, zijn altijd dezelfde: dat een vzw tegenover burgers en gemeenteraadsleden niet dezelfde bepalingen inzake openbaarheid en inspraak moet nakomen als een openbare dienst; dat een vzw of autonome structuur gemakkelijker belangenvermenging toelaat, of dat vzw’s het personeelsstatuut van een openbare dienst kunnen omzeilen.

Stadsdienst 2.0: zes maatregelen voor burgercontrole en -inspraak

In een grote stad als Brussel is een efficiënte controle op een openbare dienst van 20.000 personeelsleden maar mogelijk als er verschillende controlemechanismen actief zijn. Sommige bestaan al. De PVDA stelt ook nieuwe – meer democratische - vormen van controle en inspraak voor.

  1. Een professionele interne controle, met beëdigde ambtenaren en procedures is de basis. De bestaande controlemechanismen binnen de stadsdiensten zouden het onmogelijk gemaakt hebben een consultancy-opdracht 18 jaar lang te verlengen zonder een openbare aanbesteding, zoals het geval was bij GIAL.
  2. Die interne controle is natuurlijk niet 100% perfect. Daarom garandeert de Nieuwe Gemeentewet (NWG) een controle door de politiek verkozenen. Alle gemeenteraadsleden hebben recht van toezicht over alle gemeentelijke of stadsdiensten. Ze hebben het recht schriftelijke en mondelinge vragen te stellen over alle gemeentelijke kwesties. Of zij mogen stadsdiensten bezoeken. Maar wanneer de gemeente niet antwoordt, zijn er geen sancties, noch is dit recht afdwingbaar. De PVDA stelt voor om deze rechten afdwingbaar te maken, en niet-naleving streng te bestraffen.
  3. Een belangrijke controle voor de toepassing van de wetten en reglementen over arbeidsrecht wordt gegarandeerd door de syndicale delegaties en de overlegcomités tussen gemeente en vakbondsafgevaardigden. De PVDA wil de vertegenwoordigers van de werknemers nog meer rechten geven in het verdedigen van de belangen van het personeel en de kwaliteit van de diensten, door personeelsvertegenwoordigers op te nemen in de respectievelijke beslissingsorganen.
  4. De Wet op de Openbaarheid van Bestuur (WOB) verplicht gemeenten openbaarheid te garanderen. Zo kan elke burger alle administratieve documenten opvragen over beslissingen en dossiers van de gemeente. Maar er zijn geen sancties, noch is dit recht afdwingbaar indien de gemeente niet reageert. De PVDA ondersteunt de eis van de burgerbeweging Transparencia voor het afdwingbaar maken van de openbaarheid van bestuur.
  5. De Nieuwe Gemeentewet (NGW) geeft burgers het recht om op de gemeenteraad de burgemeester en schepenen rechtstreeks te interpelleren en vragen te stellen. Het gemeentebestuur is verplicht te antwoorden. De PVDA wil dit recht uitbreiden zodat ook burgers punten op de agenda kunnen zetten en zelf voorstellen ter stemming kunnen voorleggen aan de gemeenteraad.
  6. De PVDA wil de rechtstreekse inspraak verhogen in bepaalde stadsdiensten. Zoals in Quebec al mogelijk is, wil de PVDA gebruikerscomités of belangengroepen stimuleren en faciliteren van bijvoorbeeld OCMW’s, gemeentelijke huurders, rusthuisbewoners, ouderraden enzovoorts.

Waarom de vzw’s vandaag zo moeilijk te controleren zijn

Alleen de bestuursleden van de vzw hebben volledige toegang tot de agenda’s, de beslissingen en documenten van de vzw. De traditionele meerderheidspartijen, PS en MR, weten dit maar al te goed, en hielden daarom leden van de oppositie uit de raden van bestuur. Burgemeester Philippe Close stelt nu voor om alle partijen, meerderheid en oppositie een plaats te geven in de raad van bestuur. Maar hij weet goed genoeg dat dit onmogelijk is. Het recht van alle gemeenteraadsleden om schriftelijke en mondelinge vragen te stellen over alle gemeentelijke kwesties wordt door het voorstel van Close in feite gekortwiekt. Al die rechten vervallen immers voor een vzw, die in principe een privé-juridische constructie is. Bovendien dwingt Philippe Close zo alle partijen om vertegenwoordigers te vinden voor die meer dan 100 vzw’s. Formeel geeft hij controle, maar in de praktijk weet hij dat dit onmogelijk is. De realiteit is immers dat bijna geen enkele van die vzw erin geslaagd is zijn interne controle te verzekeren via die raden van bestuur. De druk op bestuursleden is groot om “collegiaal” op te treden. Dat wil zeggen: geen vuile was naar buiten te brengen of openlijk kritiek uit te oefenen op genomen beslissingen.

Ook de stadsadministratie zelf heeft maar beperkt controlerecht op de vzw’s die het stadsbestuur gecreëerd heeft. De vzw’s zijn wel verplicht verantwoording af te leggen over de subsidies die ze krijgen, maar niet over andere beslissingen, of budgetten waarover ze beschikken. Dat was de reden waarom bij Samusocial de gewestelijke regeringscommissarissen alleen aanwezig mochten zijn op de raad van bestuur voor de punten die gingen over de gewestelijke subsidies, en niet voor al de andere punten. Ook daar bemoeilijkt de vzw-structuur de controle door bekwame en gespecialiseerde ambtenaren.

Zelfs indien het recht van toezicht van gemeentelijke verkozenen of regionale parlementsleden uitgebreid wordt tot alle gemeentelijke en gewestelijke vzw’s, garandeert dit nog altijd niet dezelfde openbaarheid als een openbare dienst. Een vzw-structuur garandeert immers niet dezelfde rechten op inspraak en openbaarheid voor de burgers, zoals dat het geval is ten aanzien van de gemeentelijke administraties en beslissingen. Kortom, een openbare dienst is nog altijd een simpelere oplossing om die transparantie en inspraak te garanderen.

Stadsdienst 2.0: vijf maatregelen om het algemeen belang te beschermen

Een Stadsdienst 2.0 is in eerste instantie een openbare dienst. Het algemeen belang staat voorop. De Stadsdienst 2.0 moet toegankelijk zijn voor iedereen. Het is dan ook normaal dat niet dezelfde regels gelden voor een openbare dienst als voor een privéonderneming, waar het privébelang voorop staat. Sommige regels bestaan al op gemeentelijk niveau, zoals de openbare aanbestedingen. De PVDA wil echter ook nieuwe regels toevoegen.

  1. Vandaag worden in steeds meer steden stadsdiensten uitbesteed aan vzw’s. Of aan multinationals. In Antwerpen wilden ze de daklozenzorg in handen geven van de security-mastodont G4S! Hierdoor komt de kwaliteit en de continuïteit van de dienst in gevaar. Om de zoveel jaar moet er immers een nieuwe openbare aanbesteding uitgeschreven worden, zodat de dienst van de ene op de andere dag kan overgaan naar een nieuw bedrijf. Daarom wil de PVDA een stop op de privatisering of vermarkting van stadsdiensten. Alle reeds geprivatiseerde diensten moeten opnieuw een Stadsdienst 2.0 worden.
  2. Vandaag kiezen gemeenten voor Publiek-Private Samenwerkingen (PPS) voor belangrijke investeringen, zoals schoolgebouwen, of sportinfrastructuur. Die PPS’en kosten tot twee maal zoveel als een zuiver publieke investering. Maar gemeenten zijn gedwongen om over te gaan tot dit soort van constructies, omdat de Europese boekhoudregels het onmogelijk maken om de nodige investeringen te doen. En bovendien blijft de privépartner lange tijd eigenaar van de infrastructuur, zodat de gemeente er niet 100% vrij kan over beschikken. Daarom stelt de PVDA een stop voor van dure Publiek-Private Samenwerkingen. Gemeenten moeten geherfinancierd worden om hun openbare opdrachten zelf te kunnen uitvoeren. De Europese boekhoudregels moeten herzien worden zodat gemeenten opnieuw de nodige investeringen kunnen doen. Belangrijke investeringen moeten goedkoop gefinancierd worden door een Openbare Bank 2.0 (op basis van Belfius).
  3. Iedereen moet een gelijke toegang hebben tot de openbare diensten. Discriminatie is onaanvaardbaar. De PVDA stelt voor om een gemeentelijk loket op te richten waar burgers die slachtoffer werden van discriminaties dat kunnen melden.
  4. De openbare diensten werken met het geld van de belastingbetaler. Het mag niet de bedoeling zijn dat er winst wordt gemaakt op de kap van de belastingbetaler. De PVDA is van mening dat regelmatige of weerkerende taken door de eigen stadsdiensten moeten worden gerealiseerd. Indien de opdracht toch uitbesteed moet worden aan externe bedrijven, dan houdt de openbare uitbesteding ook rekening met ethische, duurzame en sociale normen.
  5. Er mag geen belangenvermenging ontstaan tussen politieke mandatarissen, hun kabinetsmedewerkers of topambtenaren en privébelangen. Zij mogen hun openbare functie niet gebruiken om zich privé te verrijken. Maar evenmin mogen ze de openbare functie misbruiken om privébelangen te dienen. De PVDA pleit daarom voor een cumulverbod van openbare en privé-mandaten. Een voorwaarde daartoe is totale transparantie van openbare en privé-mandaten en hun vergoedingen.

Waarom vzw’s en autonome structuren zo gevoelig zijn voor vriendjespolitiek

Een van de motieven waarom vzw’s en autonome structuren werden gecreëerd, was om de strikte regels voor openbare aanbestedingen en personeelsbeleid te omzeilen. Dat wordt door geen enkele traditionele partij ontkend. Meer nog, gemeentebesturen prijzen de vzw-structuur alom als een “soepele en dynamische oplossing”. Een tweede motief is dat een vzw of een autonome structuur gemakkelijker Publiek-Private Samenwerkingen mogelijk maakt.

Een vzw moet minder vaak een openbare aanbesteding uitschrijven wanneer ze een dienst of product wil kopen. Maar dat zet dan weer de deur open voor belangenconflicten en vriendendiensten. Het is dan ook geen toeval dat bij bijna alle schandalen er sprake is van het omzeilen van de openbare aanbestedingen: GIAL, Samusocial, aankopen bij de brandweerdienst SIAMU, consultancy opdrachten bij Brussels Expo … Bij al die vzw’s verrijkten individuen zich op kap van de gemeenschap.

Stadsdienst 2.0: een garantie tegen de CEO-graaicultuur

Het personeel van een Stadsdienst 2.0 dient in eerste instantie het algemeen belang en de bevolking. De CEO van een multinational zal van zijn werknemers vooral verwachten dat ze hemzelf en de aandeelhouders rijker maken. Die twee verschillende uitgangspunten maken dat de regels voor het openbaar ambt anders zijn dan voor de privésector.

  1. In het openbaar ambt zijn er maximumbarema’s. De topambtenaren, verantwoordelijk voor enkele duizenden personeelsleden, verdienen ongeveer evenveel als een burgemeester (rond de 130.000 euro per jaar). Maar ook niet meer. Jaarlonen van 300.000 euro voor een directeur van een dienst van 125 personeelsleden zijn dan ook ondenkbaar. De ambtenarenbarema’s zijn een perfecte vaccinatie tegen de CEO-cultuur van managers die vinden dat ze zichzelf een veelvoud mogen betalen. Niet met het geld van de belastingbetaler.
  2. Stadsambtenaren kunnen elke 6 jaar een andere “baas” krijgen. Ondanks, en misschien net door die wisselende politieke meerderheden, wordt er van de ambtenaren verwacht dat ze eerst en vooral het algemeen belang en de toepassing van de wetten en regelgeving garanderen. Ze moeten voldoende bescherming krijgen om te weerstaan aan de druk van politieke overheden om de “regels creatief toe te passen” of “bij controles de regels flexibel te interpreteren.” Daarom hebben ambtenaren een speciaal statuut. Zo kan een ambtenaar nooit gedwongen worden om illegale opdrachten uit te voeren. En ook de ontslagprocedure van een ambtenaar is onderworpen aan strikte regels om politiek gemotiveerde ontslagen te voorkomen.
  3. Om te voorkomen dat er aan vriendjespolitiek wordt gedaan, of om te voorkomen dat er gediscrimineerd wordt, zijn ook de aanwervingen voor de Stadsdienst strenger gereglementeerd.

1 https://www.lecho.be/economie-politique/belgique/bruxelles/philippe-close-90-du-travail-de-nettoyage-a-ete-effectue-a-la-ville-de-bruxelles/9985873.html

 

Commentaar toevoegen

You must have Javascript enabled to use this form.